9.5Overall Score

misdaad en strafIk heb er enkele maanden over gedaan , maar ben er door geraakt. Een klassieker uit de Russische wereldliteratuur staat bijna per definitie synoniem met zware kost. Wanneer ik vertelde over het boek dat ik aan het lezen was, kreeg ik veelal de reactie van vrienden die eens een begin gewaagd hadden maar Misdaad en Straf te zwaar, te benauwend of te neerdrukkend vonden dat ze het werk aan de kant legden.

Toch aan beginnen

Geïnspireerd door schrijvers als Philip Yancey en Eugene Peterson  die in tijden van crisis een reisgenoot en klankbord vonden in Dostoejevski wilde ik het verhaal helemaal horen.

De jonge rechtenstudent Raskalnikov is verzwakt door ziekte en ontbering, toch loopt hij met hoogdrafende theorieën door de straten van Sint-Petersburg in zichzelf gekeerd. Hij is van mening dat een daad hem de sleutel zal geven om boven het ordinaire uit te stappen en zich als mens te verheffen boven anderen zoals genieën als Napoleon dat eerder in de geschiedenis deden. Om zo uit te stijgen boven conventionele wetten, is voor hem de stap om een groot mens te worden. De daad in kwestie is de moord van een in zijn ogen nietige luis, een geldzuchtige weduwe, die niemand zal missen als ze er niet meer is.

Het verhaal volgt Raskolnikov in zijn vertwijfeling om de daad bij het woord te voegen en zijn gedachten te belichamen. Dostoejevski neemt je mee in gedachten, motieven en dromen die in het hoofd en hart van onze protagonist spelen.

Misdaadroman?

Raskalnikov pleegt een dubbele roofmoord, onvoorzien, zonder grondelijk motief, enkel om zichzelf te bewijzen. Bij later onderzoek blijkt de zinloosheid en onredelijkheid van de misdaad. Wat dan volgt is de waanzin waarmee het onderzoek gestructureerd wordt, hoe hij zelf een tijd lang buiten het vizier van de onderzoekers blijft, terwijl hij in een delirium terechtkomt van verstandsverbijstering, dubbele rollen, misleiding, een geweten dat knaagt en de onthulling aan Sonja, een meisje dat als prostituee werkt om haar arme familie te onderhouden. Haar openbaart hij zijn diepste geheim. Alsof haar zware leven nog niet genoeg lijden kent.

Enerzijds gaat ieder in zijn omgeving gebukt onder Raskolnikov’s last, anderzijds meent hij zelf boven de wet te staan. Het drukkende grijpt je naar de keel en je vraagt je af of er nog een uitweg is.

De last is loodzwaar en Dostoejevski neemt je mee naar de diepte van iemand’s ziel. Hoewel anderen beschuldigd worden of zichzelf de rol van dader toeeigenen dwaalt Raskalnikov verder en vervreemdt van iedereen die hem lief is. Enkel Sonja maakt hij deel van zijn innerlijke strijd, maar altijd vanuit de hoogte.

Lang werd het werk beschouwd als een psychologische misdaadroman, voor mij is dit ook een verlossingsverhaal.

Het meesterlijke van Dostoejevski zit voor mij in de diep uitgewerkte personages (die vaak recht tegenover elkaar staan wat betreft arrogantie of nederigheid, geloof en ongeloof, hoop en wanmoed), en vanuit diep lijden in de wereld staan. Lijden was dan ook geen onbekende in het leven van de schrijver: zijn ballingschap naar Siberië, epilepsie aanvallen, geldproblemen en een gokverslaving. Maar Dostoejevski vond zelf rust in zijn huwelijk en zijn persoonlijke zoektocht naar de zin van alles. In zijn latere werken zoals de Gebroeders Karamazov en Misdaad en straf geeft hij  weer wat geloven betekent tegenover de nihilistische, atheïstische en exististentiele stromingenin zijn dagen.

Dat lijden doordrengt alle personages: Rachmoezin, Raskalnikov’s beste vriend die zich van geen kwaad bewust is en zijn vriend altijd vergoeilijkt; Donja, Raskalnikov’s zus die haar eigen redenen heeft om Petrovitch die naar haar hand dingt af te wijzen, Petrovitch die het gesprek tussen Sonja en Raskalnikov toevallig afluisterde en zelfmoord pleegt nadat hij alles wat hij weet bekend maakt aan Raskalnikov, de familie van Sonja voor wie zij als prostituee werkt, Raskalnikov’s moeder die naief in het beste van haar zoon blijft geloven en de schuld bij zichzelf legt voor zijn geënerveerdheid.

Uiteindelijk geeft Raskalnikov zichzelf aan en is bereid de gevolgen daarvan te dragen. Misdaad en straf is het verhaal van een man die al lang gevangenzit voordat hij de misdaad pleegt. Of hij schuldig is weet je als lezer meteen, maar onderzoekers verdenken anderen.

Lang houdt Raskalnikov vol dat zijn eigen aangifte voortkomt uit zijn eigen controle op de situatie. Zelfs in het gevangenenkam in het verre Siberië, waar Sonja hem zonder aarzeling naar gevolgd is, koeieneert hij haar door niet met haar te spreken als ze op bezoek komt in de gevangenis. Maar ook Raskalnikov breekt voor de liefde en genade die in de ogen en armen van Sonja treft.

Lang geleden dat mijn ogen vol tranen stonden bij het dichtslaan van het boek.
Fyodor M. Dostoejevski, Misdaad en straf (Amsterdam: Rainbow, 2010)

Leave a Reply

Your email address will not be published.